Onderwijs en opvoeding

geloven als empowerment

Over onderwijs wordt hevig gedebatteerd, zowel in het parlement als in de media en op de werkvloer en zelfs thuis. Hervormingsvoorstellen halen het niet, maar onbehagen over hoe het nu evolueert blijft. Vaak wordt met de vinger gewezen naar de opvoeding thuis, terwijl de ouders juist veel opvoeding verwachten van het onderwijs. In dit opiniestuk geen gedetailleerde analyse of uitgewerkte oplossing, maar een beschouwing en een warm pleidooi.

Onderwijs is niet meer wat het geweest is. Deze stelling kun je op allerlei manieren uitleggen en beamen, maar weinigen zullen het ermee òneens zijn. Vaak roept deze uitspraak een stroom aan bijkomende verzuchtingen op. Over de goede oude tijd toen er nog discipline was, respect voor de leerkracht en voor waarden en normen, een vanzelfsprekende bereidheid om stof in zich op te nemen door uit het hoofd te leren en je best te doen – en ga zo nog maar even door. Verzuchtingen over de goede oude tijd moeten we altijd durven nuanceren. Natuurlijk was er vroeger óók geweld op de speelplaats, passief en actief verzet tegen gezag, luiheid, leerachterstand en pestgedrag onder leerlingen, om nog maar te zwijgen van allerlei omstandigheden die kwalitatief onderwijs in het gedrang brachten: de korte schoolplicht, de noodzaak om thuis te helpen in het gezin of op de boerderij, armoede, ziekte en andere moeilijke sociale omstandigheden, de beperkte toekomstperspectieven voor meisjes (“je gaat toch trouwen”) èn voor jongens (“jij neemt vaders zaak over”).

Maar dat er veel veranderd is, is wel duidelijk. Veel mensen schatten deze verandering negatief in en wijzen daarvoor als oorzaken van de problemen aan: de komst van internet en games, de “overvloed” aan kinderen van andere afkomst, de slechte opvoeding (bij anderen), de vaste benoeming van leerkrachten, het tekort daaraan en aan fatsoenlijke middelen. Alleszins is de verandering in het onderwijs toe te schrijven aan een complexe wisselwerking van factoren. Je kunt noch “de ouders”, noch leerkrachten, noch de overheid apart àlle verantwoordelijkheid in de schoenen schuiven. De maatschappij is veranderd, punt. De komst van computer en internet heeft inderdaad een even grote revolutie in onze manier van leven teweeggebracht als die van de elektriciteit. Deze verandering reikt verder dan tablets en ipads in handen van kinderen. Het onderwijs is een afspiegeling van de maatschappij, zelfs op geglobaliseerde schaal. Van microniveau (individuen, gezinnen, klassen) moeten we naar macroniveau (wereldschaal) kijken. Kinderen zijn consumenten, in een wereld waar winst en succes bepalend zijn en persoonlijke omgang met elkaar onder steeds meer druk komt te staan.

Deze complicering en globalisering van onze leefwereld (macro) vinden we in omgekeerde richting geconcretiseerd in het gedrag van kinderen (micro). Natúúrlijk beleven zij meer chaos, minder overzichtelijkheid, minder grenzen, meer macht. Een kind dat opgroeit in een onoverzichtelijke wereld groeit zichzelf voorbij: maakt meer kabaal, gebruikt pubertaal, creëert zichzelf een ruwe bolster rond zijn blanke pit. Kinderen en jongeren leren via sociale media en games als spelregel in het leven nummer 1 dat je jezelf moet overbluffen. Zelfzekerheid uitstralen terwijl je je van binnen onzeker voelt. Net als je ouders trouwens.
Onderwijs en opvoeding werken op elkaar in. Ze kunnen elkaar versterken of tegenwerken. Deze onderlinge wisselwerking is van alle tijden. Maar in onze chaotische wereld, die via beeldscherm en winkelwagentje onze huiskamer binnendringt, zijn kinderen sterker aan onduidelijkheid en aan daarmee samenhangende stress onderhevig.
Hoe kunnen zij in deze tijd oriëntatie krijgen, hoe kunnen wij hen in deze wereld begeleiden? We kunnen de wereld niet terug overzichtelijker voor hen maken. Die verandering is onomkeerbaar. Ideologieën en –ismen, zuilen en schema’s zijn ontoereikend gebleken. Juist in deze onoverzichtelijkheid blijken mensen voor elkaar van beslissend belang. Het maakt alle verschil van de wereld hoe betekenisvolle volwassenen en leeftijdsgenoten jou zien. Bejegening creëert zelfbeeld. Zelfbeeld creëert gedrag.

De kunst is dan om achter gedrag in te spelen op hoe dit kind zich in zijn vel voelt en daar dus zelf een betrouwbare en opbouwende rol in te durven spelen. Deze kunst vergt betrokkenheid en wijsheid.
De wijsheidsliteratuur in de bijbel, op de praktijk van het geloof gericht, stelt deze persoonlijke omgang voorop. Kennis is belangrijk maar zal altijd zijn beperkingen kennen, wijsheid toont je de weg tot werkelijk waarde(n)vol leven midden in de wereld. En om wijsheid te ontwikkelen zijn vaders, moeders, leraren, gidsen, voorbeelden nodig die in hun levenswandel je voorleven wat waardevol is. Wijsheid is niet filosofisch of esoterisch, maar gericht op het dagelijks leven, gevormd in de omgang met elkaar. Zo blijkt de bijbel, hoe gedateerd soms ook, verrassend actuele richtingwijzers te bevatten voor menselijk samenleven, opvoeding en onderwijs inbegrepen. Breek niet af, maar bouw op, ontmoedig niet maar blijf altijd nieuwe kansen geven. Gelukkig zijn deze wijsheden ook terug te vinden in handboeken voor onderwijs en opvoeding, in cursussen en levensoriëntaties. Alles wat de humaniteit dient bouwt de wereld. Als het goed is gaat een gelovige visie zelfs nog een stap verder: ook bij falen, wangedrag, teleurstelling en impasses met die mens, met dat kind, toch blijven meegaan op zijn levensweg, als een medemens die het niet opgeeft, die om je geeft, die jou niet in hokjes duwt of etiketjes op plakt, maar jouw unieke waarde blijft hooghouden, zelfs tegen je eigen teleurstellingen in. Geloof als empowerment.

In deze attitude van hoop en menselijke warmte kan een inspiratiebron liggen voor mensen in het onderwijs en in de opvoeding, voor leerkrachten en ouders, om het ondanks alles vol te houden en graag te blijven doen: die kostbare taak van kinderen op te bouwen om te kunnen uitgroeien tot de mensen die ze in de kiem al zijn.

Petra Schipper

Interessant om verder te lezen is deze engelstalige blog: “To Advance Education We Must First Reimagine Society

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s