Kerk, restauratie of vernieuwing?

Het verhaal van de kerk

De kerken staan voor grote uitdagingen in deze tijd. De secularisatie heeft flink huisgehouden de afgelopen 40 jaar en voor de meeste mensen in de Westerse landen heeft de kerk en het christelijk geloof een irrelevante inhoud gekregen, hoogstens gevoed door een verre resonantie van wat het ooit aan betekenis gehad heeft. Nochtans is onze hele samenleving en onze manier van denken nog steeds gebaseerd op het christelijke gedachtegoed, al zullen velen dit trachten te ontkennen. De positie die de kerk heeft gehad als aangever en grenzensteller van morele waarden is echter verloren gegaan en ze mengt zich nu nog slechts vanaf de zijlijn in het ‘maatschappelijk debat’. De kerk is, zoals dat heet, gemarginaliseerd en dreigt dit in de komende decennia nog meer te doen. De tijd waarin de kerk bepaalde wat mensen moesten denken en wat men als goed of fout diende te kwalificeren is voorbij en dat is misschien ook niet zo heel erg. Wel kwalijk, in mijn ogen althans, is dat met de afkalving van de invloed van de kerk in de samenleving ook haar verhaal verloren dreigt te gaan. Dat verhaal dat in al onze genen zit en dat vertelt over liefde, verdraagzaamheid en verbondenheid. Zou het kunnen dat dit verhaal over enkele generaties volledig verdwenen zal zijn omdat het niet meer wordt doorgegeven? En wat komt er dan in de plaats?

Twee bewegingen

Niemand kan ontkennen dat de positie van de kerk en het christelijk geloof in de samenleving grondig veranderd is. Zelfs de meest overtuigd gelovige zal moeten erkennen dat geloven in deze tijd niet meer vanzelfsprekend is. Hoe gaan gelovigen hiermee om? Er zijn globaal twee bewegingen aan te geven: een die streeft naar een herstel van de kerk en een die probeert om het geloof opnieuw relevant te maken voor de hernieuwde maatschappij. Laten we met de eerste beginnen.

Herstel van de kerk

De kerk verkondigt waarheid en heil. Waarheid omdat het een verklaring biedt voor de oorsprong van het leven en heil omdat het een leven na de dood belooft. Eenieder is uitgenodigd om deze waarheid aan te nemen en zo het heil erbij te krijgen. Het maakt voor deze uitnodiging (noem het ‘genade’) niet uit of de kerk groot of klein is, of ze een belangrijke plaats inneemt in de seculiere wereld of dat ze marginaliseert tot aan de rand van de samenleving. De kerk is de plaats waar mensen samenkomen die de roep van God hebben gehoord en aanvaard. Er is een duidelijke scheiding tussen de mensen in de kerk en zij die zich erbuiten bevinden. De kerk staat open voor iedereen, maar de mensen moeten zelf de stap zetten om binnen te komen. Een christen is iemand die wel in de wereld leeft (de alledaagse, zichtbare werkelijkheid), maar niet van de wereld is: hij streeft een hoger doel na los van het aardse leven.

Als we uitgaan van deze kerkvisie dan zien we allerlei bewegingen die heel sterk gericht zijn op de restoratie van de kerk. Slechts door opnieuw de waarheid en het heil te benadrukken kan de kerk weer relevant worden. Dit is in wezen niets anders dan het benadrukken van de aparte staat waarin christenen verkeren in de samenleving. Christenen zoeken elkaar op en versterken hun exclusieve geloof door zich terug te trekken uit de samenleving. We zien deze beweging bij evangelicale groepen, in een aantal kerken binnen de VPKB, maar ook in de RKK waar een grote groep (de ‘Pius 10 beweging’) zich hard maakt voor een terugkeer naar de oude Latijnse rites en kerkstructuren. Volgens deze gelovigen ligt de oorzaak van het marginaliseren van de kerk in het loslaten van beproefde structuren en in het laten verwateren van de christelijke heilsprincipes. Een terugkeer naar hoe het vroeger was en een terugkeer naar de strikte Bijbelse interpretaties moet de kerk weer haar elan teruggeven. Restoratie dus van de inhoud van het geloof en van de uiterlijke verschijningsvormen daarvan. Het betekent een benadrukken van de aparte status die de kerk heeft in de samenleving en een bewuste verdere marginalisering, ook al verwacht men juist het omgekeerde.

 Maatschappelijke thema’s

Als het gaat over maatschappelijke thema’s distantiëren veel van deze gelovigen zich van wat in de samenleving als ‘normatief’ wordt gezien. Er zijn veel sociale ontwikkelingen waar de kerken niet omheen kunnen en die ze willens nillens zullen moeten adresseren. Homoseksualiteit is het duidelijkste voorbeeld daarvan en meteen een thema waar de meeste kerken uitermate krampachtig op reageren. Andere onderwerpen zijn euthanasie, abortus, de uitwassen van het kapitalisme, racisme, de opkomst van andere godsdiensten, de positie van de vrouw in de kerk en de overbevolking. De kerken moeten zich hierover uitspreken en een standpunt innemen, wil ze maatschappelijk relevant zijn.

De kerken die inzetten op restoratie kiezen bewust voor een plaats in de marge van de samenleving vanuit een onwrikbare houding ten opzichte van het leven en al haar uitdagingen, welke gegrond is in een conservatief ethisch kader die de meesten in de samenleving al lang achter zich hebben gelaten. Men meent dat de kerk haar aantrekkingskracht herwint door het bevestigen van een exclusief geloof dat met alle andere geloofsopvattingen ook progressieve ethische standpunten uitsluit. In mijn visie zorgt dit er echter voor dat deze kerken steeds verder vervreemden van het merendeel van de mensen in de samenleving en zo het Verhaal van een liefdevolle God niet meer over zullen kunnen brengen.

De kerk treedt naar buiten

Een andere beweging is die vanuit de kerk naar buiten. Het christelijk geloof en de waarden daarvan staan centraal, maar moeten een uiting krijgen midden in de seculiere samenleving. Het christelijk geloof is geen bastion van het eigen gelijk, maar geeft een richting aan hoe christenen kunnen leven in deze samenleving. Het gaat niet uit van een exclusieve waarheid die voor iedereen van alle tijden dezelfde geldigheid heeft, doch stelt nadrukkelijk vast dat christelijk geloven in samenspraak moet gaan met maatschappelijke ontwikkelingen en thema’s. Evenals de inhoud van het geloof in de laatste tweehonderd jaar grondig is veranderd door het Verlichtingsdenken en de opkomst van de moderne Bijbelwetenschap en haar vorderingen, zo moeten we ook nu vaststellen dat het geloof voortdurend in beweging is (zou moeten zijn). Wie nu, bijvoorbeeld, nog wil beweren dat Mozes eigenhandig de eerste vijf boeken van de Bijbel geschreven heeft of dat de aarde letterlijk in 6 dagen is geschapen, gaat voorbij aan de vooruitgang van het menselijk inzicht dat bekomen is door het gebruik van ons gezond verstand. Hetzelfde verstand overigens – en dat is een geloofsuitspraak – dat ons door God gegeven is.

Wanneer het geloof nu in een constante beweging is en zich ontwikkelt en altijd ontwikkeld heeft in relatie met de wereld (wetenschap, cultuur, kunst, sociale normen en waarden) dan zullen we ook moeten erkennen dat het geen zin heeft om de deuren van ons kerkelijk fort dicht te trekken en enkel de ophaalbrug omlaag te laten als iemand het fort wil betreden. We zullen ons moeten afvragen, zoals dat altijd al gebeurd is in de geschiedenis, op welke wijze het christelijke geloof vorm kan krijgen in de huidige samenleving. Dit vraagt om een eerlijke en open houding ten opzichte van de eigen geloofswaarden en -waarheden en die van de samenleving als geheel waar de kerken deel van uitmaken. We doen dit wel vanuit de vraag naar de kernwaarden van het christelijk geloof. We willen die als volgt omschrijven:

Er is een God die het leven heeft geschapen, die het leven in stand houdt en waarnaar alles terugvloeit na het aardse sterven. Deze God is goed, liefdevol en trouw. Er was een mens op aarde, lang geleden, die begreep wie of wat God is en wat Hij/Zij van ons mensen vraagt. Deze mens, Jezus, heeft het ons geleerd en voorgedaan toen hij sprak over liefde voor de naaste en het goede voor elk mens. Door te doen wat God van ons mensen vraagt, door te streven naar het goede voor alle mensen en de hele schepping, staan we in zijn nabijheid, zijn we als het ware ‘thuis’.

Al het overige dat er in de geschiedenis bij is gekomen aan rituelen, dogma’s, geloofsuitspraken, verboden en verplichtingen zijn tijdelijke uitingsvormen van deze kern, ontstaan in een bepaalde periode in samenspraak met de waarden en opvattingen van een specifieke cultuur en periode. Als het goed is ondersteunen zij de kernwaarden van het christendom, zo niet, dan zitten ze de boodschap in de weg en moeten ze worden aangepast.

Herbezinning

Waar in de meeste religies en ook in een groot deel van het christendom de traditie en al haar verworvenheden wordt beschouwd als een ‘uitbreiding van de heilsboodschap’ en dus deel uitmakend van de kern (deze wordt dus telkens opgetrokken met nieuwe inzichten, uitspraken, teksten, voorschriften, etc.), leeft er in het protestantisme een tendens om terug naar de basis te keren. De vraag wordt telkens opnieuw in de protestantse geschiedenis gesteld naar de bron van ons geloof. Dit gebeurt door een continue herbezinning op de teksten van de Bijbel waaraan de huidige opvattingen worden getoetst. Overtuigingen die voortkomen uit de traditie (dus wat mensen in vroegere tijden als normerend beschouwden) worden elke keer weer onderzocht en aangepast, aanvaard of verworpen. Deze interne vernieuwingsbeweging typeert de protestantse geest, maar dreigt nu echter vast te lopen in een verstarring en terugtrekking uit de wereld, zoals hierboven is beschreven.

Pleidooi

Mijn pleidooi is dan ook voor een kerk die opnieuw durft terug te keren naar de kern en haar geloofsinhoud in vraag stelt in het licht van de huidige samenleving. We mogen niet verstenen en geloofswaarden uit het verleden als onaantastbaar beschouwen. De kerk zou geen fort mogen zijn, maar een open winderig huis, waardoorheen de wind van de moderne tijd mag blazen. We zouden geen angst moeten hebben voor wat die wind kan aanrichten, maar haar zien als een noodzakelijke herbronning van ons geloof. Het huis van de kerk staat op stevige fundamenten (de kernwaarden) en kan best de confrontatie aan met haar verleden, met de huidige moderne tijd en met de toekomst. Alleen zo kunnen we komen tot een christelijk geloof dat iets te zeggen heeft over de wereld, over de mens en over de weg die we moeten gaan.

Het christelijke geloof dat naar buiten treedt ziet de kerk als middel om te komen tot een rechtvaardige samenleving waarin het voor iedereen goed toeven is en zoekt daarvoor het contact met de seculiere samenleving. Geen terugtrekken dus maar juist de discussies aangaan, niet vanuit een onherroepelijk eigen gelijk, maar vanuit de wil om de ander te begrijpen en daarbij ook zichzelf in vraag wil stellen.

Tot slot

Op deze wijze kunnen we als kerken onderzoeken welke vorm we willen geven aan onze geloofsinhoud en daarmee inspelen op de vragen en noden die leven in de samenleving. Juist zoals Jezus de Oude Wet opnieuw interpreteerde en aan zijn interpretatie handen en voeten gaf, zo moeten ook wij in deze tijd de oude geloofswaarden herinterpreteren en van daaruit handelen. Dit vraagt een open houding tegenover onze eigen traditie, onze geloofswaarden en de samenleving. Maar bouwend op onze kernwaarden kunnen mooie samenwerkingsverbanden tot stand komen en kan het Grote Verhaal van een God van liefde weer voluit meedoen in een breed culturele en moderne samenleving.

Arjan Knop

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s